Πάσχα στην Ελλάδα

Το σημερινό άρθρο αφορά στο Ελληνορθόδοξο Πάσχα (ή απλά Πάσχα), υπό το πρίσμα όχι μόνο της θρησκευτικής, αλλά και της κοινωνικοπολιτισμικής διάστασής του.

Το Πάσχα (Πασχαλιά ή Λαμπρή σε κάποιες περιοχές) αποτελεί τη μεγαλύτερη θρησκευτική γιορτή της Ορθοδοξίας. Η λέξη έχει προέλευση, μάλλον, Εβραϊκή-Αραμαϊκή και σημαίνει διάβαση/πέρασμα. Θα δούμε παρακάτω τι συμβολίζει αυτή η διάβαση. Κυρίαρχο θέμα το δίπολο «Θάνατος-Ανάσταση».

Πολλά είναι τα έθιμα που υπάρχουν στον κύκλο των ημερών του Πάσχα σε ολόκληρη τη χώρα και ακόμα περισσότερες οι παραλλαγές τους. Σύμφωνα, όμως, με τους περισσότερους ερευνητές τα περισσότερα από αυτά έχουν κοινές βάσεις και χάνονται στα βάθη των αιώνων, αρκετά πριν την έλευση του Χριστιανισμού. Η αναβλάστηση της φύσης, η  νεκρανάστασή της από τη χειμερία νάρκη και η προσδοκώμενη γονιμότητα είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά του Ελληνικού «παραδοσιακού» πολιτισμού και αποτελούν το κύριο θέμα στα δρώμενα από την αρχή του Δωδεκαημέρου μέχρι το καλοκαίρι. Παντού και πάντα η ίδια αγάπη για τη φύση,η ίδια αγωνία για το μέλλον της βλάστησης. Εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς ότι τα στοιχεία αυτά αφορούν κυρίως τους απλούς ανθρώπους της υπαίθρου. Τώρα,οι έννοιες «τέλος και αρχή» αποκτούν σημαντικότητα. Πλήθος εθίμων και τελετουργιών ορίζουν την «κυκλική αντίληψη για τον χρόνο» και την αίσθηση της «αέναης επανάληψης» που,ουσιαστικά,είναι ο κύκλος του έτους που είναι πολύ σημαντικός για το άνθρωπο της υπαίθρου. Ο «θάνατος-τέλος» οδηγούσε στην «αναγέννηση-αρχή», ο χειμώνας στην άνοιξη ,το παλιό στο καινούριο.

Να, λοιπόν, μια πρώτη ερμηνεία των εννοιών της διάβασης και του θανάτου-ανάστασης (κοινωνικό στοιχείο).

Με την έλευση του Χριστιανισμού πολλά από αυτά τα έθιμα θεωρήθηκαν παγανιστικά-ειδωλολατρικά και επιχειρήθηκε να αποκοπούν από τις εκφάνσεις της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής των νέων Χριστιανών.

Η έλευση της νέας θρησκείας έφερε, όπως ήταν φυσικό, νέα ήθη και νέες αντιλήψεις. Όμως, σύμφωνα με την πλειονότητα των ερευνητών, ενώ με το πέρασμα των αιώνων η νέα θρησκεία πέρασε και μάλιστα βιωματικά στους κατοίκους του Ελλαδικού χώρου, αυτοί θέλησαν, εν πολλοίς, να διατηρήσουν τις δοξασίες και τις παραδόσεις που έφθασαν σε αυτούς και διατηρήθηκαν στο διάβα των αιώνων.

Η Εκκλησία, λειτουργώντας διορατικά και προκειμένου να αυξήσει τον αριθμό των πιστών προτίμησε να αφήσει τους πιστούς να πορεύονται με τις παλιές αυτές αντιλήψεις, ενσωματώνοντάς τες στις δικές της νέες τελετουργίες. Άλλωστε το βάρος της Ορθοδοξίας δόθηκε, κυρίως, στην πνευματικότητα και τη θρησκευτικότητα του ποιμνίου και όχι στην εμμονική καταδίωξη των  παλαιών παραδόσεων και των δεισιδαιμονιών.

Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι  να φτάσουμε στο σήμερα, όπου η αρχαία παράδοση αλληλεπιδρά με τις επιταγές της Ορθοδοξίας και έτσι έχουμε αυτά τα πολύ ωραία Πασχαλινά έθιμα του τόπου μας.

Έτσι, η Ορθοδοξία έχει τον δικό της πάσχοντα, θνήσκοντα και αναστώμενο Θεό. Τα Πάθη,ο Θάνατος και η Ανάσταση του Χριστού είναι το λαμπρό παράδειγμα  της Ορθοδοξίας. Απεναντίας, ο θάνατος και η ανάσταση του Λαζάρου φέρει στοιχεία που συνάδουν περισσότερο με το αρχαίο Ελληνικό πνεύμα. Στη Θράκη, μάλιστα, όπου τα έθιμα γύρω από το Σάββατο του Λαζάρου είναι πάμπολλα, στα περισσότερα απέχει τελείως το θρησκευτικό στοιχείο και επικρατεί το κοινωνικό.

Τα κόκκινα αυγά και το σπάσιμό τους

• Από θρησκευτικής πλευράς το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα του Χριστού. Το σπάσιμο των αυγών που, συνήθως, βάφονται τη Μ. Πέμπτη  συμβολίζει το «σπάσιμο» του τάφου του Χριστού και την Ανάστασή του. Η Ανάσταση του Χριστού είναι η μετάβαση από έναν κόσμο αμαρτίας σε ένα νέο κόσμο ελευθερίας. Είναι η μετάβαση από τον Θάνατο στην Αιώνια Ζωή. Έχουμε,έτσι,μια ακόμη ερμηνεία των εννοιών της διάβασης και του θανάτου-ανάστασης (θρησκευτικό στοιχείο).

• Από κοινωνικής πλευράς το κόκκινο είναι το χρώμα της ζωής, της αναγέννησης αλλά και της αποτροπής (εκδίωξη του κακού, γονιμότητα, βλάστηση της φύσης). Το ίδιο το αυγό συμβολίζει τη δημιουργία της ζωής με το σπάσιμο του κελύφους (γένεση) και την αρμονία του σύμπαντος (κοινωνικό στοιχείο). Σήμερα,μάλιστα,συνηθίζονται αυγομαχίες σε πολλές περιοχές,κυρίως της Β. Ελλάδος τη δεύτερη μέρα του Πάσχα.

Να αναφέρω στο σημείο αυτό και την έννοια της Ελληνικής  Ανάστασης, η οποία ταυτίζεται με την ιστορική μνήμη: την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. Το  θρησκευτικό και κοινωνικό στοιχείο αλληλοσυμπληρώνονται και αλληλοεκφράζονται, διότι η απελευθέρωση οφείλεται στη θέληση του λαού και τη βοήθεια του Θεού.

Οι πυροβολισμοί

• Από θρησκευτικής πλευράς οι πυροβολισμοί και κρότοι (τη σημερινή εποχή), αμέσως μετά το «Χριστός Ανέστη», εκφράζουν τη νίκη της ζωής επί του θανάτου, αλλά και την αποτροπή των βλαπτικών και επίβουλων δαιμονικών πνευμάτων που ελλοχεύουν στην οριακή στιγμή της Αναστάσεως και τα οποία, ως δαιμονικά πνεύματα, φοβούνται τους ξαφνικούς και δυνατούς θορύβους. Έχουμε μια ακόμα ερμηνεία της διάβασης και του δίπτυχου θάνατος-ανάσταση (θρησκευτικό στοιχείο).

• Από κοινωνικής πλευράς το νόημα είναι τελείως διαφορετικό. Το έθιμο φαίνεται να επικράτησε τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους και εκφράζει τη χαρά της απελευθέρωσης, αλλά δίνει και μια προειδοποίηση σε εχθρούς και επίδοξους κατακτητές. Εδώ, παρατηρούμε πολύ έντονο το (κοινωνικό στοιχείο). Χαρακτηριστικές περιοχές όπου το έθιμο έχει ή είχε-τουλάχιστον όταν πρωτοεμφανίστηκε-αυτόν τον σκοπό είναι η Ρούμελη, ο Μωριάς, ο Πόντος και πολλά νησιά.

Το κάψιμο του Ιούδα

Το κάψιμο του Ιούδα είναι, ίσως, το πασχαλινό έθιμο με τη λιγότερη θρησκευτική χροιά. Οι λαογράφοι-ερευνητές θεωρούν ότι η προέλευση του είναι παγανιστική-αρχαιοελληνική και προέρχεται από την εξαγνιστική γιορτή των Θαργηλίων της αρχαίας Αθήνας. Έχει μεν επίφαση χριστιανική, αλλά στην ουσία του είναι αρχαιοελληνική επιβίωση. Είναι, πράγματι, εντυπωσιακή η ομοιότητα ανάμεσα στο αρχαία γιορτή και το σημερινό έθιμο!

Ο Ιούδας ήταν (και εξακολουθεί να είναι) ο αποδιοπομπαίος τράγος, που πάνω του ο λαός φόρτωσε όλα τα εγκλήματα που έγιναν κατά το Πάθος. Συμβολίζει κάθε μισητό και αντιλαϊκό αντικείμενο, τον προδότη, την μπαμπεσιά, που η παρουσία τους ρυπαίνει την πόλη και πρέπει να αποβληθούν θεαματικά, ώστε αυτή να καθαρθεί και να εξαγνιστεί. Το δρώμενο διατηρήθηκε μέχρι σήμερα χάρη στην ευελιξία της αρχαίας Εκκλησίας, η οποία προσπάθησε στις ειδωλολατρικές συνήθειες να δώσει νέα πνευματικότητα: η διαπόμπευση του Ιούδα είναι παραδειγματική πράξη στιγματισμού της Θεοκτονίας. Δεν είναι τυχαίο ότι το έθιμο υπάρχει σε παραλλαγές σε όλες τις περιοχές της χώρας,αλλά και στην Κύπρο.

Το ψήσιμο του αρνιού 

• Τελευταίο άφησα το ψήσιμο του οβελία. Αποτελεί το σημείο τομής ανάμεσα στο βαθύ κατανυκτικό κλίμα των ημερών και στην αναπόφευκτη κοσμική χαρά με εντονότατο το «κοινωνικό στοιχείο». Για πολλούς αποτελεί την επιτομή του Πάσχα! Εκείνο, όμως, που είναι αξιοπρόσεκτο είναι ότι πουθενά στη βιβλιογραφία δεν φαίνεται να υπάρχει άμεση συσχέτιση ανάμεσα στο Ελληνορθόδοξο Πάσχα και στο σουβλιστό αρνί. Φαίνεται ότι το «έθιμο» αυτό έχει προέλθει από το Εβραϊκό Πάσχα.

Παρόλα αυτά απολαύστε το!!

Το Πάσχα των Ελλήνων έχει, ταυτόχρονα, βαθύτατα κατανυκτικό και φυσιολατρικό χαρακτήρα. Άσχετα με το τι πρεσβεύει για τον καθέναν από εμάς (είτε βαθιά ευσέβεια, υποβολή στο Θείο δράμα, νηστεία, κατάνυξη είτε περισσότερο κοσμικό χαρακτήρα) θέλω να πιστεύω ότι εξακολουθεί να έχει για όλους την ίδια θρησκευτική, συναισθηματική και οικογενειακή αξία, ενώ για αρκετούς από εμάς συνδυάζεται με την επιστροφή στους γενέθλιους τόπους καταγωγής μας, φέρνοντας αναμνήσεις από την παιδική ηλικία. Εκεί μέσα στην πανέμορφη Ελληνική ανοιξιάτικη φύση είναι ευκαιρία για αναδημιουργία των σχέσεων με τους τόπους και τους ανθρώπους και αναδόμησης του συστήματος των αντιστάσεων μας στους σκληρούς ρυθμούς της καθημερινότητας.

Ειδικά αυτούς τους δύσκολους καιρούς η Ελληνική Λαμπρή με το μήνυμα της Ανάστασης του Κυρίου μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό πνευματικό όπλο στη λαίλαπα της εποχής.

Καλό Ελληνικό Πάσχα σε εσάς και τους αγαπημένους σας!