H Μελατονίνη, ελιξίριο νεότητας; Το μυστήριο που την συνδέει με το κωνάριο

Άρθρο βασισμένο σε κείμενο του Ομότιμου Καθηγητή Χημείας του ΑΠΘ Αναστασίου Βάρβογλη

 «Η Μελατονίνη, ελιξίριο νεότητας;»

ΧΗΜΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ, ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2021, σελ.17/18

Η επιστήμη είναι οργανωμένη γνώση. 
Η σοφία είναι οργανωμένη ζωή

Immanuel Kant, 1724 – 1804, Γερμανός φιλόσοφος

Σκέφτηκα να ξεκινήσω αυτό το άρθρο με τα παραπάνω λόγια του μεγάλου Γερμανού φιλόσοφου, ο οποίος θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους στοχαστές όλων των εποχών και ο μεγαλύτερος της νεότερης εποχής.

Κι αυτό για τη σύνδεση επιστήμης και σοφίας!

Ως εκ τούτου, ακολουθώντας τον Kant, προσπάθησα να παραθέσω μία οργανωμένη επισκόπηση από αποσπάσματα από το άρθρο του Ομότιμου Καθηγητή Χημείας του ΑΠΘ, Αναστασίου Βάρβογλη, από τα Χημικά Χρονικά, για την μελατονίνη που τόσα ακούμε τα τελευταία χρόνια και διαβάζουμε για τις ευεργετικές της ιδιότητες, αλλά και για τον όρο κωνάριο. Στο άρθρο αυτό βρήκα στοιχεία, αναλύσεις και λεπτομέρειες που πιστεύω ότι είναι αρκετά ενδιαφέρουσες να γνωρίζουμε, όσοι βέβαια από εμάς δεν τις γνωρίζουμε ήδη;

Στο άρθρο αναφέρει ο κ. Βάρβογλης:

«Μερικές λέξεις ασκούν από μόνες τους μια παράξενη γοητεία, άλλοτε ηχητική και άλλοτε συνειρμική. Ασφαλώς έχουν υποκειμενικό χαρακτήρα σε μεγάλο βαθμό, αλλά φαίνεται ότι επηρεάζουν πολλούς. Μια τέτοια λέξη είναι το ελιξίριο που μας μεταφέρει στον κόσμο των αλχημιστών και τα φίλτρα αγάπης. Τα ελιξίρια θα έπρεπε να έχουν απομυθοποιηθεί, με την κυκλοφορία των ομώνυμων φαρμακευτικών σκευασμάτων, που είναι φυτικά εκχυλίσματα σε αλκοόλη. Εντούτοις, η λέξη εξακολουθεί να γοητεύει.

Στις μέρες μας κυκλοφορεί ένα σκεύασμα σε δισκία που, χωρίς να ανήκει στα φαρμακευτικά ελιξίρια, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως προσέγγιση του αλχημικού ελιξίριου.

Πρόκειται για τη μελατονίνη, που παράγει ο οργανισμός μας ως ορμόνη. Ωστόσο, όταν απομονώθηκε για πρώτη φορά το 1958, η πηγή της ήταν απροσδόκητη: το δέρμα ενός βατράχου. Η ονομασία της οφείλεται στο γεγονός ότι μετατρέπει το σκούρο χρώμα του δέρματος των βατράχων και άλλων αμφίβιων σε ανοικτότερο τόνο.

Παρόλο που δεν παρουσιάζει κάποια εντυπωσιακή δράση και κανονικά προορίζεται για την εξασφάλιση ήρεμου ύπνου, έχει δημιουργηθεί γύρω της ένας μύθος για εξαιρετικές θεραπευτικές ιδιότητες.

Η μελατονίνη παράγεται στο κωνάριο, έναν μικρό αδένα του εγκεφάλου, του οποίου ως πρόσφατα αγνοούσαμε τη σημασία.

Αν και το κωνάριο βρίσκεται στο κέντρο του εγκεφάλου, κατά κάποιο τρόπο διαθέτει ανεξαρτησία καθώς είναι εκτός του εγκεφαλικού φραγμού του συστήματος που δεν επιτρέπει την ανεξέλεγκτη είσοδο οποιασδήποτε ουσίας στην «αίθουσα του θρόνου». Η κυτταρική δομή του κωναρίου είναι ανάλογη με εκείνη του αμφιβληστροειδή χιτώνα, γι’ αυτό και θεωρείται ως ένα υποτυπώδες μάτι.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι η μελατονίνη παράγεται με πρώτη ύλη τη σεροτονίνη, ένα νευροδιαβιβαστή που με τη σειρά του προέρχεται από τη τρυπτοφάνη, η οποία απαντά στις πρωτεΐνες και σε σχετική αφθονία, στις μπανάνες και τη γαλοπούλα.

Ο κύριος φυσιολογικός ρόλος της μελατονίνης στον άνθρωπο είναι ότι επηρεάζει τους βιολογικούς μας ρυθμούς, δηλαδή τη λειτουργία του ύπνου και της εγρήγορσης. Με μη πλήρως κατανοητό μηχανισμό ελέγχει το «εσωτερικό ρολόι» του οργανισμού μας και μάλιστα με δύο τρόπους: ο ένας εξασκείται καθημερινά με την εναλλαγή ημέρας-νύχτας, ενώ ο άλλος αναφέρεται στην ανταπόκρισή μας στις εποχιακές αλλαγές.

Επίσης, αποτελεί τμήμα του μηχανισμού θερμοστάτησης του σώματός μας. Οι βιορυθμοί της παραγωγής της μελατονίνης υπαγορεύονται από τα φωτεινά σήματα που δέχονται όχι μόνο τα μάτια μας αλλά και ολόκληρο το σώμα. Ανάλογα με τον φωτισμό, πυροδοτείται ή αναστέλλεται ο μηχανισμός παραγωγής της: την ημέρα δεν παράγεται μελατονίνη, ενώ μόλις πέσει σκοτάδι αρχίζει η σύνθεσή της στο κωνάριο και η διοχέτευσή της στην κυκλοφορία του αίματος. Έχει διαπιστωθεί ότι τις μικρές ώρες της νύχτας φτάνει σε οκταπλάσια επίπεδα από το χάραμα, όταν η θερμοκρασία του σώματός μας είναι στο χαμηλότερο σημείο.

Η μελατονίνη διαθέτει επίσης ανοσορυθμιστικές ιδιότητες αυξάνοντας την παραγωγή κυτοκινών. Ακόμη, απαντά και στο σάλιο, όπου λόγω της αντιοξειδωτικής της δράσης προστατεύει τη στοματική κοιλότητα από βακτηριακές δράσεις. Όταν διαταράσσονται οι βιολογικοί ρυθμοί, όπως συμβαίνει στα υπερατλαντικά ταξίδια και με τους αστροναύτες, παρατηρείται αϋπνία που καταπολεμείται με τη χορήγηση μελατονίνης. Η κατάθλιψη που νιώθουν μερικοί τον χειμώνα λόγω ελάττωσης της φωτεινής περιόδου ίσως οφείλεται στην αυξημένη παραγωγή μελατονίνης. Μια πρακτική συμβουλή, για να μην χάνει κανείς τον ύπνο του όταν σηκώνεται τη νύχτα, είναι να μην ανάβει το φως, ώστε να μην διακόπτεται η παραγωγή μελατονίνης.

Σε μια μελέτη, κατά την οποία φωτίζονταν τα μάτια, φάνηκε ότι το κυανό φως – με το μικρότερο μήκος κύματος – προκαλεί περισσότερο την ελάττωση της μελατονίνης από το ερυθρό. Το εύρημα αυτό σημαίνει ότι στα μάτια υπάρχουν άγνωστοι φωτοϋποδοχείς που υπαγορεύουν στον εγκέφαλο την παύση παραγωγής της μελατονίνης. Ακόμη πιο περίεργο ήταν ένα άλλο εύρημα που έδειξε ότι η ασθενής ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία, όπως τα ραδιοκύματα, αυξάνει την παραγωγή μελατονίνης.

Ο ρόλος της μελατονίνης και του κωναρίου εξακολουθεί να είναι υπό διερεύνηση στους ανθρώπους. Μεταξύ άλλων, εμπλέκονται στην εξουδετέρωση των ελευθέρων ριζών, τον αναπαραγωγικό κύκλο και τον έλεγχο του στρες. Πρόσφατο εύρημα είναι ότι η μελατονίνη εμποδίζει την ανάπτυξη καρκινικών όγκων, ενώ γενικότερα ενισχύει το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Ιδιαίτερα ευάλωτες στην έλλειψη μελατονίνης είναι οι γυναίκες, καθώς είναι ευκολότερο να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού. Νοσοκόμες που εργάζονταν συστηματικά σε νυχτερινή βάρδια επί πολλά χρόνια, παρουσίασαν σημαντικά αυξημένα κρούσματα καρκίνου του μαστού σε σχέση με τις συναδέλφους τους ημερήσιας απασχόλησης. Επίσης, σε μεγαλύτερο κίνδυνο για την ίδια ασθένεια βρίσκονται οι γυναίκες των βόρειων χωρών λόγω παρατεταμένης έκθεσης σε αναμμένα φώτα κατά τη διάρκεια των μεγάλων χειμωνιάτικων νυκτών. Γι’ αυτό, οι γυναίκες περισσότερο από τους άντρες πρέπει να αποφεύγουν τα πολλά ξενύχτια και τον ύπνο με αναμμένο φως, αφού υπό την επίδραση του φωτός σταματά η παραγωγή μελατονίνης.

Η μελατονίνη δεν είναι αποκλειστικότητα του κωνάριου, αφού η παρουσία της έχει επισημανθεί ακόμη και σε βακτήρια, στα οποία μάλιστα η παραγωγή της είναι σημαντικά μειωμένη κατά την έκθεσή τους στο φως, υποδεικνύοντας ότι εμφανίστηκε πολύ νωρίς κατά την εξελικτική διαδικασία. Προς το παρόν δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς κάνει σε επίπεδο μικροοργανισμών. Στα φυτά, πάντως, όπου επίσης απαντά, εξασκεί τις αντιοξειδωτικές της ιδιότητες παράλληλα με άλλους ρόλους υπό διερεύνηση, κυρίως τη συμβολή της στη μίτωση, τη ριζοβολία και την άνθηση. Κατά συνέπεια, η κατανάλωση φυτικών τροφών πλούσιων σε μελατονίνη – όπως είναι η γλιστρίδα (αντράκλα), το καλαμπόκι και τα μήλα – «κάνει καλό». Τα τελευταία νέα για τη μελατονίνη είναι ότι έχει προταθεί η χρήση της ως ενισχυτικό κατά του κορωνοϊού.

Σχετικά με το μυστήριο που περιβάλλει κωνάριο και μελατονίνη, αναφέρεται ότι αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για τον χημικό και λογοτέχνη Roald Hoffmann, ο οποίος έγραψε ένα ποίημα με τίτλο “Τι έχουμε μάθει για το κωνάριο”.

Εκεί, μεταξύ άλλων, υπάρχει η χημική ονομασία της μελατονίνης.

Μαθαίνουμε επίσης ότι ο Καρτέσιος θεώρησε ότι το κωνάριο είναι το σημείο σύγκλισης του σώματος και της ψυχής.»

Και μία αναδρομή από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα για το τι είναι το κωνάριο ή επίφυση..

συνδέοντας επίσης φιλοσοφία και επιστήμη..

Ο Ηρόφιλος εξ Αλεξανδρείας Ιατρός, πατέρας των νευροεπιστημών (325-280 π.Χ.) έγραψε για το κωνάριο ότι είναι «Βαλβίδα που ρυθμίζει την ροή του πνεύματος»

Ο Γαληνός (129-199 μ.Χ.) χρησιμοποίησε τον όρο κωνάριο στο έργο του «De anatomicis Administribus”

Ο Φιλόσοφος Καρτέσιος (1596-1650 μ.Χ.) υποστήριξε ότι είναι «η έδρα της ψυχής»

Ο Δανός ανατόμος Steno (1638-1680 μ.Χ.) κατέρριψε την άποψη αυτή

Η επιστημονική κοινότητα απεφάνθη ότι είναι μια ανατομική δομή χωρίς γνωστή λειτουργία

Η εικοσιτετράωρη κοινωνία μας, με τους φρενήρεις ρυθμούς δουλειάς και διασκέδασης που κάνει τη νύχτα μέρα, δεν βοηθάει στο έργο παραγωγής στην επίφυση (κωνάριο), αυτής της ορμόνης που λέγεται μελατονίνη η οποία ακολουθεί ένα κιρκάδιο ρυθμό και έχει ευεργετικές ιδιότητες, ωφελώντας ποικιλοτρόπως τον ανθρώπινο οργανισμό.

Μήπως θα πρέπει να προβληματιστούμε και να αναθεωρήσουμε πολλές από τις συνήθειες τις καθημερινής μας ζωής;